Fosfojipsin Doğal Radyoaktifliğinin Belirlenmesi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fizik, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2011

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Ferhat Gezer

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): MUSTAFA ZEKİ KURT

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Fosfatlı gübreler, doğal olarak var olan uranyum-radyum, toryum radyoaktif serilerine ait radyonüklitleri ve radyoaktif potasyumu içeren toz hâline getirilmiş fosfat kayası ile sülfirik asitin tepkimesi sonucunda üretilmektedir. Fosfojips, fosforik asit üretim sürecinden yan ürün veya atık olarak elde edilmektedir. Fosfojipslerin artan üretimi, Türkiyedeki gübre sanayinde uzun zamandan beri teknolojik ve ekonomik etkilere eşlik eden çevre ve radyolojik problemlere sebep olmaktadır. Bu tür problemler, fosfojipslerin yapı katkı ham maddesi olarak kullanılması gibi değişik seçeneklerin uygulanmasını kaçınılmaz hâle getirmektedir. Bu çalışmanın amacı, Mersin ve Bandırma Gübre fabrikalarından temin edilen fosfojips örneklerindeki 226Ra, 232Th ve 40K radyonüklitlerinin aktivite derişimlerini, gama spektrometrik teknik kullanarak ölçmek ve incelenen fosfojips örneklerinin yapı katkı ham maddesi olarak kullanılmasından kaynaklanan radyolojik riskleri değerlendirmektir. Fosfojips örneklerinde ölçülen ve her bir gübre fabrikası için tablo hâlinde verilen 226Ra, 232Th ve 40K'ın aktivite derişimlerinin ortalama değerleri, sırasıyla Mersin Gübre Fabrikası (MGF) için 250,8 Bq/kg, 14,6 Bq/kg ve 10,1 Bq/kg ve Bandırma Gübre Fabrikası (BGF) için 826,6 Bq/kg, 9,0 Bq/kg ve 8,6 Bq/kg olarak bulunmuştur. Radyum eş değer aktivite (Raeq), aktivite derişim indisi (I ? ), alfa indisi (I?), dış ışınlama sebebiyle kapalı ortamda soğurulan gama doz hızı (DR) ve bu doz hızına karşılık gelen etkin doz hızı (HR) değerleri, bu tür ham maddelerin kullanımından kaynaklanan ışınlama riskini değerlendirmek için hesaplandı. BGF fosfojips örnekleri için hesaplanan ortalama Raeq değeri, yapı malzemelerinin güvenli kullanıımı için tavsiye edilen 370 Bq/kg sınır değerden daha büyük iken, MGF fosfojips örnekleri için hesaplanan ortalama Raeq değeri, sınır değerden daha küçüktür.