Türkçe Verintiler Sözlüğü Üzerine Bir İnceleme

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çukurova Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili Ve Edebiyatı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Gamze Kök

Danışman: Muna Yüceol Özezen

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Günay Karaağaç'ın Türkçe Verintiler Sözlüğü (2008) temelinde, sözlükte yer alan maddebaşı sözcüklerin kökenbilgisi ve diller arası aktarım yolları bakımından yeniden değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Araştırmada verinti kavramı iki kategoride ele alınmıştır: doğrudan verinti, kökeni Türkçe olan ve başka dillere geçtiği belirlenen sözcükleri; dolaylı verinti ise kökeni Türkçe olmayan, ancak Türkçenin aracı dil işleviyle başka dillere aktarıldığı tespit edilen birimleri ifade etmektedir. Bu sınıflandırma yapılırken yalnızca sözlükte verilen bilgilerle yetinilmemiş; her bir maddebaşı sözcük, kökenbilgisel açıdan yeniden incelenmiş ve farklı etimoloji kaynaklarıyla karşılaştırmalı olarak doğrulanmıştır. Bu amaçla Sir Gerard Clauson'un An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish (1972), Martti Räsänen'in Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen (1969), Andreas Tietze'nin Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı (2002–2019) ve Gerhard Doerfer'in Türkische und mongolische Elemente im Neupersischengibi temel kökenbilgisi kaynakları başvuru noktası olarak kullanılmış; böylece sözcüklerin kökeni ve aktarım yönü sistematik biçimde belirlenmiştir. Çalışma yalnızca sözlüğün mevcut verilerini sınıflandırmakla kalmamış; aynı zamanda Karaağaç'ın ele aldığı dil kümelerinin dışında kalan ve sözlükte işaret edilmesine rağmen tanım alanında yer almayan yeni ilişkili diller de tespit edilerek incelemeye dâhil edilmiştir. Bu yönüyle tez, sözlükteki verileri daha kapsamlı ve denetlenebilir bir yapıya kavuşturarak Türkçenin tarihsel süreçte hangi dillerle nasıl bir temas kurduğunu kökenbilgisel bir çerçevede ortaya koymaktadır. Araştırma, verinti kavramını hem kuramsal hem uygulamalı açıdan yeniden ele alarak Türkçenin dillerarası etkileşim ağını daha görünür hâle getirmekte; sözlüğün bilimsel işlevselliğini artıran tamamlayıcı bir bakış açısı sunmaktadır. Anahtar kelimeler: Sözvarlığı, verinti, kökenbilgisi, sözlükbilim, morfoloji.