Demokratik Değerlerin Kazanımı Sürecinde Örtük Program: Düşükve Yüksek Okul Yaşam Kalitesi'ne Sahip İki İlköğretim Okulunda Nitel Bir Çalışma
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2007
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Mediha SARI
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): AHMET DOĞANAY
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:IÖZETDEMOKRATİK DEĞERLERİN KAZANIMI SÜRECİNDE ÖRTÜKPROGRAM: DÜŞÜK VE YÜKSEK ?OKUL YAŞAM KALİTESİ?NE SAHİP İKİİLKÖĞRETİM OKULUNDA NİTEL BİR ÇALIŞMAMediha SARIDoktora Tezi, Eğitim Bilimleri Anabilim DalıDanışman: Yrd. Doç. Dr. Ahmet DOĞANAYMart- 2007, 459 sayfaToplumun beklentilerine uygun iyi vatandaşı yetiştirme sorumluluğunu taşıyaneğitim kurumlarının, bu sorumluluklarını sadece resmi programlarda öngörülen dersiçerikleriyle kazandırmaları çok zordur. Çünkü açık programla kazandırılmayaçalışılanların çoğu bilgi aktarımından öteye geçememektedir. Bu durum, özellikleöğretilmekten çok yaşatılması gereken demokratik değer ve tutumların kazandırılmasıbakımından önem taşımaktadır. Bu nedenle okullarda demokratik değerlerin yaşandığıve yaşatıldığı bir örtük program yaratılarak, açık programlarla kazandırılmaya çalışılanbilgi, beceri ve değerlerin bir yaşam biçimi olarak benimsenmesi sağlanmalıdır. Budoğrultuda yapılacak düzenlemelerle okuldaki yaşam kalitesinin de yükseleceği veöğrencilerin kendilerini okulda daha mutlu ve güvende hissedecekleri, böylece birtaraftan sağlıklı karakterlere sahip vatandaşlar olarak yetişirken bir taraftan da yaşamdagereken bilgi ve becerileri en etkili şekilde öğrenecekleri söylenebilir. Bu nedenlerleyapılması gereksinimi duyulan bu araştırmanın temel amacı, Adana ili merkezilçelerindeki ilköğretim okullarının okul yaşam kalitesi düzeylerinin belirlenmesi veokul yaşam kalitesi düzeyi düşük ve yüksek olan iki okulda temel demokratikdeğerlerden olan eşitlik, insan onuruna saygı ve çevreye saygı değerlerinin kazanılmasısürecinde örtük programın işlevinin ayrıntılı bir şekilde irdelenmesidir.Nicel ve nitel araştırma desenlerinin bir arada kullanıldığı bu araştırmanınevrenini (nicel veriler için) 2004-2005 öğretim yılında Adana ili merkez ilçelerindekiilköğretim okullarında görev yapan tüm öğretmenlerle bu okullarda öğrenim gören tümIIöğrenciler oluşturmaktadır. Örneklem seçimi ise iki aşamada gerçekleştirilmiştir: İlkaşamada alt, orta ve üst sosyo-ekonomik düzeydeki ilköğretim okulları arasındantabaka örnekleme yöntemiyle belirlenen ilköğretim okullarında görev yapan vearaştırmaya katılmaya gönüllü olan tüm öğretmenler ile bu okulların 4., 5., 6. ve 7.sınıflarından seçkisiz olarak belirlenen birer şubede okuyan öğrenciler, Okul YaşamKalitesi Ölçeğinin (OYKÖ) uygulaması için örneklemde yer almışlardır. Bu çerçevede17 ilköğretim okulundan 2254 öğrenci ve 428 öretmenden veri toplanmıştır. OYKÖ iletoplanan veriler analiz edilerek, gözlem ve görüşmeleri yapmak üzere, ölçekten aldıklarıpuana göre, en düşük ve en yüksek ?okul yaşam kalitesi? düzeyine sahip iki okulbelirlenmiştir. İkinci aşamada, belirlenen bu iki ilköğretim okulundaki 595 beşinci sınıföğrencisine Demokratik Değerlere Bağlılık Ölçeği uygulanarak gözlem ve görüşmeleriyapmak üzere her iki okuldan birer 5. sınıf şubesi belirlenmiştir. Gözlemler bittiktensonra her iki okuldan sayıları eşit olmak üzere 10 öğretmen, 16 öğrenci ve 10 veliylegörüşmeler yapılmıştır.Veriler, araştırma kapsamında geliştirilen ?Okul Yaşam Kalitesi Ölçeği?(OYKÖ), ?Demokratik Değerlere Bağlılık Ölçeği? (DDBÖ), görüşme formları, kişiselbilgiler formu ve yapılandırılmamış gözlemler aracılığıyla toplanmıştır. Araştırmadaelde edilen nicel verilerin analizinde betimsel istatistiklerin incelenmesinin yanısıra,faktör, korelasyon, güvenirlik, t testi, varyans, Kruskall Wallis ve Mann-Whitney Uanalizleri kullanılmıştır. Gözlem ve görüşmelerle elde edilen nitel veriler üzerinde iseiçerik analizleri yapılmıştır.OYKÖ'den elde edilen bulgulara göre, Adana ili merkez ilçelerindeki ilköğretimokullarında okul yaşam kalitesi düzeyi hem toplam puanlar hem de alt boyutlar bazındaortalamanın üzerindedir ve öğrenciler, öğretmenlerine göre okullarındaki yaşamkalitesini daha olumlu algılamaktadır. Okulların yaşam kalitesi sosyo-ekonomik düzeybakımından karşılaştırıldığında ise, öğretmen ve öğrenci görüşlerine göre en düşük okulyaşam kalitesi ortalaması, alt sosyo-ekonomik düzeydeki okullara aittir.Gözlem ve görüşme bulgularına göre, yüksek OYK'sine sahip okulda sınıfındagözlem yapılan öğretmen, düşük OYK düzeyine sahip okuldaki öğretmene göre eşitlikve insan onuruna saygı değerine uygun davranışları daha çok sergilemektedir. Bunaparalel olarak, OYK düzeyi yüksek olan okuldaki öğrencilerin eşitlik ve insan onurunasaygı değerlerine, OYK düzeyi düşük olan okuldaki akranlarından daha yüksek düzeydeIIIsahip oldukları belirlenmiştir. Bunların yanısıra, iki okuldaki öğretmen-öğrenciiletişimi, kural belirleme süreci ve kuralların yaptırımları, okulda düzenlenen sosyaletkinlikler, okul-aile işbirliği ve öğrencilerin aile ortamının niteliği bakımından daokul yaşam kalitesi düzeyi yüksek olan okuldaki örtük programın, düşük yaşamkalitesine sahip okula göre daha olumlu özellikler gösterdiği belirlenmiştir. Bununlabirlikte, iki okuldaki örtük program, okul yöneticilerinin gerek öğrenci gerekseöğretmenlere karşı bir takım antidemokratik davranışlar sergilemeleri, öğretmenlerinçevreye saygı değerine ilişkin model davranışları az sayıda sergilemeleri, sınıflardageleneksel sıra düzeninde oturma biçimlerinin tercih edilmesi, öğrenciler arasındagörevlendirme ve işbölümü yapılırken öğrenci ilgi, istek ve yeteneklerinin yeterincedikkate alınmaması ve okulun fiziksel koşullarının yetersiz bulunması gibi etkenlerbakımından benzer özellikler taşımaktadır.Sonuç olarak, dozu farklı olmakla birlikte, her iki okuldaki örtük programındemokratik değerlere uymayan özellikler taşıdığı söylenebilir. Araştırmada ele alınandeğişkenlerin çoğu bakımından, düşük OYK düzeyine sahip okuldaki örtük programdaha antidemokratik özellikler taşımaktadır. Buna paralel olarak bu okuldakiöğrencilerin de antidemokratik davranışları daha sık sergilediklerinin belirlenmişolması, okuldaki örtük programın öğrencilerin temel demokratik değerleri kazanmalarıbakımından önemli bir işleve sahip olduğunu göstermektedir.Bu sonuçlar doğrultusunda, okuldaki yönetici ve öğretmenlerin temeldemokratik değerlerle gerçek anlamda donatılmaları ve bu değerler doğrultusundaokulda demokratik değerleri temele alan bir kültür yaratma konusunda eğitilmeleri,Milli Eğitim Bakanlığı yetkililerinin sadece açık programı değil, okuldaki örtükprogramı da kapsayacak düzenlemeler yapmaları, okullar arasındaki fiziksel ve maddiolanaklar açısından gerçek bir fırsat eşitliğinin sağlanması, okulun uygun olduğuzamanlarda velilere değişik konularda eğitim olanakları yaratılması gibi önerilerdebulunulmuştur.Anahtar Kelimeler: Örtük Program, Açık Program, Okul Yaşam Kalitesi, OkulYaşam Kalitesi Ölçeği, Demokratik Değerler