Adana İli Hava Kirliliğinin Bütüncül Değerlendirmesi ve Stratejik Politika Önerileri

Bu çalışma, Türkiye’nin önde gelen sanayi, kentleşme ve ulaşım merkezlerinden biri olan Adana ilindeki hava kirliliğini, izleme verilerine dayalı bütünleşik bir değerlendirme yaklaşımıyla incelemektedir. Analizler esas olarak 2020–2021 dönemine ait doğrulanmış hava kalitesi izleme verilerine dayandırılmış; daha sonraki dönemlere ait gözlemler yalnızca mevsimsel davranışın sürekliliğini bağlamsal olarak göstermek amacıyla kullanılmış ve istatistiksel hesaplamalara dâhil edilmemiştir. Başlıca kirleticilerin (PM₂.₅, PM₁₀, SO₂, NO₂, CO ve O₃) konsantrasyonları, Dünya Sağlık Örgütü, Avrupa Birliği ve Türkiye ulusal hava kalitesi mevzuatında tanımlanan kılavuz ve sınır değerler çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bulgular, partikül madde sınır değerlerinin (PM₂.₅ ve PM₁₀) bazı izleme istasyonlarında aşıldığını ortaya koymakta; bazı istasyonlarda veri yakalama oranlarının %60’ın altında kalması ise izleme sürekliliğine ilişkin yapısal sınırlılıklara işaret ederek uzun dönemli politika değerlendirmeleri açısından belirsizlik oluşturabilmektedir. Bölgesel çevresel değerlendirmelerde sıklıkla belirtilen emisyon baskıları arasında kömüre dayalı enerji kullanımı, konutlarda yakıt tüketimi, tarımsal artıkların yakılması ve trafik kaynaklı emisyonlar yer almaktadır. Bu baskılar, özellikle kış döneminde görülen inversiyon koşulları ve sınırlı atmosferik dağılım gibi yerel coğrafi ve meteorolojik özellikler nedeniyle daha da şiddetlenebilmekte ve kirletici birikimini kolaylaştırabilmektedir. İzleme verileri, ısınma kaynaklı emisyonlarla uyumlu biçimde, kış aylarında kükürt dioksit ve partikül madde düzeylerinde belirgin mevsimsel artışlara işaret etmektedir. Yerleşik epidemiyolojik literatürle uyumlu olarak, bu tür kirletici desenlerinin solunum sağlığı açısından artmış risk ile ilişkili olduğu bilinmekle birlikte, bu çalışma kapsamında yerel klinik veriler üzerinden doğrudan nedensel veya istatistiksel bir ilişki nicel olarak ortaya konulmamıştır. Elde edilen izleme bulgularına dayanarak; kömür bağımlılığının azaltılması, daha temiz konut enerjisine erişimin genişletilmesi, sürdürülebilir ulaşım politikalarının teşvik edilmesi, tarımsal artık yakma uygulamalarının sınırlandırılması ve izleme verilerinde şeffaflığın güçlendirilmesi başlıca politika öncelikleri olarak tartışılmaktadır. Sonuçlar, hızla kentleşen ve sanayileşen bölgelerde çevresel yönetişim açısından sürekli ve güvenilir hava kalitesi izlemesinin kritik önemini vurgulamaktadır.