Akademik Veri Yönetim Sistemi
EDU Congress, Antalya, Türkiye, 26 - 29 Kasım 2025, ss.2066-2069, (Özet Bildiri)
Problem Durumu Eğitimde 21. yüzyıl becerilerinin ön plana çıktığı günümüzde, öğrencilerin sadece bilgi edinmeleri değil, aynı zamanda bilgiyi nasıl öğreneceklerini bilmeleri, yani üstbilişsel beceriler geliştirmeleri büyük önem taşımaktadır. Üstbiliş, bireyin kendi öğrenmesini planlayabilme, izleyebilme ve değerlendirebilme yetisi olarak tanımlanmakta ve akademik başarıyla güçlü bir şekilde ilişkilendirilmektedir (Flavell, 1979; Schraw & Dennison, 1994). Özellikle fen bilimleri gibi kavramsal bilgilerin yoğun olduğu derslerde, öğrencilerin bu becerileri kullanarak bilgiyi yapılandırmaları, eleştirel düşünmeleri ve problem çözmeleri beklenmektedir. Bu noktada, yapılandırmacı öğrenme kuramına dayanan işbirlikli öğrenme, öğrencilerin aktif katılımını, sosyal etkileşimini ve anlamlı öğrenmeyi destekleyen etkili bir yaklaşımdır (Johnson, Johnson & Smith, 1998). İşbirlikli öğrenme ortamlarında öğrenciler, bireysel sorumluluklarını sürdürürken ortak bir amaç doğrultusunda çalışır ve birbirlerinin öğrenmelerine katkıda bulunurlar. Bu süreç, üstbilişsel becerilerin gelişimi açısından da elverişli bir zemin sunar çünkü öğrenciler birbirlerinin düşünme süreçlerini gözlemleme ve kendi stratejilerini sorgulama fırsatı bulurlar (Veenman, Denessen, van den Akker & van der Rijt, 2005). Öğrencilerin öğrenme süreçlerinde aktif olmalarını sağlayan, düşünme becerilerini geliştiren ve bilgiyi yapılandırmalarına yardımcı olan öğretim stratejileri, günümüz eğitim anlayışında önemli bir yer tutmaktadır. Bu stratejilerden biri olan işbirlikli öğrenme, öğrencilerin birlikte çalışarak öğrenmelerini, sosyal etkileşim yoluyla bilgi oluşturmalarını ve derinlemesine anlamalarını desteklemektedir (Johnson, Johnson ve Holubec, 1994). Aynı şekilde, zihin haritaları da bilgiyi görsel olarak organize etmeye yardımcı olan ve kavramsal ilişkileri ortaya koyarak öğrenmeyi kolaylaştıran güçlü araçlardır (Buzan, 2005). Ancak, bu iki yöntemin bir arada kullanılmasıyla öğrencilerin özellikle üstbilişsel farkındalık düzeylerinde nasıl bir etki yarattığı yeterince araştırılmamıştır. Özellikle ortaokul düzeyinde, soyut düşünmenin gelişmeye başladığı dönemde, öğrencilerin öğrenme süreçlerini planlama, izleme ve değerlendirme becerilerinin (üstbiliş) desteklenmesi gerekmektedir (Flavell, 1979). Bu bağlamda, işbirlikli öğrenme ortamlarında zihin haritası kullanımının öğrencilerin üstbilişsel farkındalıkları üzerindeki etkisinin araştırılması önem arz etmektedir. Öte yandan, zihinsel süreçleri görselleştirmeyi ve kavramlar arası ilişkileri ortaya koymayı amaçlayan zihin haritaları, bilgiyi organize etme, hatırlama ve aktarma açısından oldukça yararlı araçlardır (Buzan, 2005). Zihin haritalarının öğrenme üzerindeki olumlu etkileri birçok çalışmayla desteklenmiştir; ancak bu etkilerin üstbilişsel farkındalık üzerindeki yansımaları, özellikle işbirlikli öğrenme ortamlarında nasıl değiştiği yeterince açıklığa kavuşturulamamıştır (Nesbit & Adesope, 2006). Mevcut literatürde bu iki stratejinin bireysel etkileri üzerine yapılan araştırmalar bulunsa da, birlikte kullanımlarının öğrencilerin özellikle üstbilişsel düzeyde nasıl bir etki oluşturduğu konusunda sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu araştırma, işbirlikli öğrenme ortamında zihin haritası kullanımının öğrencilerin üstbilişsel farkındalıkları üzerindeki etkisini inceleyerek bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Bu sayede hem eğitim uygulayıcılarına hem de araştırmacılara, etkili öğretim stratejilerinin belirlenmesi ve öğrencilerin bilişsel gelişimlerinin desteklenmesi konusunda yol gösterici veriler sağlanması hedeflenmektedir. Yöntem Bu araştırma, nicel araştırma yöntemlerinden yarı deneysel desen çerçevesinde desenlenmiştir. Araştırmada eşitlenmemiş kontrol gruplu öntest-sontest modeli kullanılmıştır. Bu model, müdahale öncesi ve sonrası ölçümlerin yapılmasına olanak sağlayarak uygulamanın etkisini karşılaştırmalı olarak değerlendirme imkânı sunmaktadır (Karasar, 2012). Araştırmada öğrencilerin üstbilişsel farkındalık düzeylerini belirlemek amacıyla Çocuklar İçin Üst Bilişsel Farkındalık Ölçeği - Form B (ÜBFÖ-Ç-B) kullanılmıştır. Bu ölçek, öğrencilerin öğrenme süreçlerine yönelik bilişsel stratejilerini ve farkındalık düzeylerini ölçmeyi amaçlamaktadır (Karakelle & Saraç, 2007). Araştırma yaklaşık sekiz hafta süren bir uygulama sürecini kapsamaktadır. Uygulama öncesinde gruplara ön test, uygulama sonrasında ise son test uygulanmıştır. Dört farklı grupta aynı konu (Vücudumuzdaki Sistemler ünitesi) farklı öğretim stratejileriyle işlenmiştir. İşbirlikli öğrenme stratejisi, öğrencilerin birlikte çalışma, fikir alışverişinde bulunma ve ortak sorumluluk alma gibi becerilerini kullanmalarını içermektedir. Zihin haritası yöntemi ise öğrencilerin kavramlar arası ilişki kurarak bilgileri görsel olarak yapılandırmalarını sağlamıştır. Bu bağlamda, her grubun aldığı öğretim yaklaşımı kontrollü olarak planlanmıştır. Elde edilen veriler, SPSS programı kullanılarak analiz edilmiştir. Gruplar arası karşılaştırmalarda tek yönlü ANOVA testi kullanılmıştır.Deneysel uygulamalara katılım gönüllülük esasına göre belirlenmiş ve öğrenciler rastgele şekilde dört gruba ayrılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunda toplamda 93 altıncı sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Öğrenciler amaçlı örnekleme yöntemlerinden uygun örnekleme ile seçilmiştir. İşbirlikli öğrenme ve zihin haritası grubu (n=25) Sadece işbirlikli öğrenme grubu (n=23) Sadece zihin haritası grubu (n=22) Geleneksel öğretim grubu (n=23) şeklindedir. Beklenen/Geçici Sonuçlar Bu araştırmada, işbirlikli öğrenme ortamında zihin haritası kullanımının altıncı sınıf öğrencilerinin fen bilimleri dersindeki üstbilişsel farkındalık düzeylerine etkisi incelenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular, özellikle işbirlikli öğrenme ve zihin haritası yöntemlerinin birlikte kullanıldığı grupta üstbilişsel farkındalık düzeylerinin anlamlı şekilde arttığını göstermektedir. Bu bulgu, yapılandırmacı öğrenme yaklaşımlarının, öğrencilerin kendi öğrenme süreçlerini daha etkin yönetebilmelerine olanak tanıdığını ortaya koymaktadır (Veenman, Van Hout-Wolters & Afflerbach, 2006). İşbirlikli öğrenme, öğrencilerin bilgiye yalnızca bireysel olarak ulaşmakla kalmayıp, grup içinde tartışma, karşılıklı açıklama ve akran desteğiyle daha derinlemesine öğrenmelerini sağlamaktadır (Johnson & Johnson, 1999). Aynı şekilde, zihin haritaları da öğrencilerin bilgiyi organize etmesini, kavramlar arası ilişkileri görselleştirmesini ve anlamlı öğrenmeyi desteklemektedir (Buzan, 2005). Sadece işbirlikli öğrenme ya da sadece zihin haritası kullanılan gruplarda da anlamlı gelişmeler görülmüş olsa da, bu gelişmeler her iki yöntemin birlikte kullanıldığı grubun gerisinde kalmıştır. Bu durum, stratejilerin bütünleşik olarak kullanıldığında birbirini tamamlayıcı bir etki yarattığını göstermektedir. Sonuç olarak, fen bilimleri gibi kavramsal öğrenmenin önemli olduğu derslerde, işbirlikli öğrenme ortamlarında zihin haritası kullanımının öğrencilerin üstbilişsel farkındalıklarını geliştirmede etkili bir yöntem olduğu söylenebilir. Bu bulgu, öğretim programlarında aktif öğrenme stratejilerine daha fazla yer verilmesi gerektiğini desteklemektedir.