Türkiye’de Tarımsal Kamu Harcamalarının Düzeyi, Bileşimi, Bölgesel Dağılımı ve Verimlilikle İlişkisi
Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, cilt.23, sa.1, ss.55-63, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 23 Sayı: 1
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.25308/aduziraat.1856256
- Dergi Adı: Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.55-63
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Çukurova Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu çalışma, Türkiye’de tarımsal kamu harcamalarının 2002–2025 dönemindeki düzeyi, bileşimi, bölgesel dağılımı ve tarımsal verimlilikle ilişkisini kapsamlı ve bütüncül bir çerçevede incelemektedir. Araştırmada, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yayımlanan bütçe ve destekleme verileri ile TÜİK bitkisel üretim istatistiklerinden yararlanılmıştır. Yöntemsel olarak betimsel analiz, bölgesel karşılaştırmalar, dönemler arası verim analizi ve ürün bazında korelasyon analizleri birlikte uygulanmıştır. Dönemsel karşılaştırmalarda, Havza Bazlı Üretim ve Destekleme Modeli (HBÜDM) öncesi 2000–2010 ve HBÜDM sonrası 2010–2023 dönemleri esas alınmıştır.Elde edilen bulgular, tarımsal kamu harcamalarının uzun bir süre merkezi bütçe içindeki payının yaklaşık %2 düzeyinde seyrettiğini, ancak 2021 sonrasında belirgin bir artış eğilimine girerek 2024 yılında %4,6’ya ve 2025 yılında %4,0 seviyesine ulaştığını göstermektedir. Toplam tarımsal desteklerin 2021–2025 döneminde 42,4 milyar TL’den 505,9 milyar TL’ye yükseldiği belirlenmiştir. Harcama bileşiminde kısa vadeli gelir transferlerinden yatırım ödenekleri ve özellikle kredi sübvansiyonlarına doğru belirgin bir eksen kayması gözlenmiş, kredi sübvansiyonlarının toplam destekler içindeki payı hızla artmıştır. Bölgesel analizler, destek yoğunluğunun Şanlıurfa–Diyarbakır (TRC2), Konya–Karaman (TR52) ve Kayseri–Sivas–Yozgat (TR72) bölgelerinde yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. HBÜDM sonrası dönemde incelenen 13 üründe ortalama verim artışı %29,5 olarak hesaplanmış; kamu harcamaları ile verimlilik arasındaki ilişkilerin ürün bazında farklılaştığı belirlenmiştir. Sonuçlar, tarımsal kamu harcamalarının verimlilik üzerindeki etkilerinin bölge ve ürün duyarlılığı gözetilerek tasarlanması gerektiğine işaret etmektedir.
This study examines the level, composition, regional distribution, and relationship between agricultural public expenditures and agricultural productivity in Türkiye over the period 2002–2025 within a comprehensive and integrated framework. The analysis is based on budgetary and support data published by the Ministry of Treasury and Finance and the Ministry of Agriculture and Forestry, together with crop production statistics obtained from TurkStat. Methodologically, the study employs descriptive analysis, regional comparisons, inter-period productivity analysis, and product-based correlation analyses. For periodical comparisons, the pre–Basin-Based Production and Support Model (BBPSM) period of 2000–2010 and the post-BBPSM period of 2010–2023 are taken as reference.The findings indicate that agricultural public expenditures accounted for approximately 2% of the central government budget for an extended period; however, a marked upward trend emerged after 2021, with the share increasing to 4.6% in 2024 and 4.0% in 2025. Total agricultural support payments rose substantially from TRY 42.4 billion to TRY 505.9 billion between 2021 and 2025. In terms of expenditure composition, a pronounced shift from short-term income transfers toward investment appropriations—particularly credit subsidies—has been observed, with the share of credit subsidies within total support increasing rapidly. Regional analyses reveal that support intensity is concentrated in the Şanlıurfa–Diyarbakır (TRC2), Konya–Karaman (TR52), and Kayseri–Sivas–Yozgat (TR72) regions. During the post-BBPSM period, the average productivity increase across 13 selected crops was calculated at 29.5%, while the relationship between public expenditures and productivity was found to vary across products. Overall, the results suggest that the expansion of agricultural public expenditures has generally positive but product- and region-specific effects on productivity, highlighting the need for regionally differentiated and performance-oriented support policies.