Akyatan Lagünü (Adana) Sedimanlarında Ağır Metal Birikiminin Zamansal Değişimi ve Tıbbi Jeoloji Açısından Sağlık Riski Değerlendirmesi)
Uluslararası Katılımlı 78. Türkiye Jeoloji Kurultayı , Ankara, Türkiye, 13 - 17 Nisan 2026, sa.160, ss.559, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.559
- Çukurova Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Akyatan Lagünü, Doğu Akdeniz kıyısında, Adana ili sınırları içerisinde yer alan ve Ramsar Sözleşmesi kapsamında uluslararası öneme sahip, Akdeniz havzasının en büyük kıyı lagünlerinden biridir. Deltayik çökeller, kumullar ve sığ lagüner ortamların birlikte bulunduğu bu sistem, doğal jeojenik girdiler ile uzun süreli antropojenik baskılara açık olması nedeniyle sediman jeokimyası ve tıbbi jeoloji açısından kritik bir çalışma alanı oluşturmaktadır. Bu çalışma, Akyatan Lagünü sedimanlarında potansiyel toksik elementlerin (As, Cd, Cr, Hg, Ni ve Zn) zamansal değişimini incelemek ve elde edilen jeokimyasal verileri insan sağlığı riski açısından değerlendirmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Geçmiş dönem sediman verileri ile güncel ölçümler karşılaştırmalı olarak ele alınmış; ağır metal birikimi kirlilik faktörü (CF), zenginleşme faktörü (EF) ve jeo-birikim indeksi (Igeo) kullanılarak sedimanlardaki metal zenginleşme derecesi ve kirlenme düzeyi ortaya konmuştur. Özellikle As ve Cr için CF ve EF değerlerinin orta–yüksek düzeylerde olduğunu, Igeo sonuçlarının ise sedimanların düşükorta derecede kirlenmiş sınıfta yer aldığını göstermektedir. Sağlık riski değerlendirmesi, sedimanlarla doğrudan temas ve tesadüfi yutma yoluyla gerçekleşebilecek maruziyet senaryosu esas alınarak yapılmış; kanser dışı risk göstergeleri olan tehlike katsayısı (HQ) ve toplam tehlike indeksi (HI) ile kanserojen risk (CR) değerleri yetişkin ve çocuk maruziyet senaryoları için ayrı ayrı hesaplanmıştır. Hesaplamalarda arsenik ve cıva konsantrasyonlarının ppm (mg/kg) cinsinden olduğu kabul edilmiştir. Analiz sonuçları, özellikle güncel sedimanlarda arsenik konsantrasyonlarının çok yüksek değerlere ulaştığını ve arsenikin toplam sağlık riski üzerinde baskın bir unsur olduğunu göstermektedir. Güncel verilere dayalı olarak hesaplanan HQ ve HI değerleri, hem yetişkinler hem de çocuklar için eşik değerin üzerinde olup, çocuklar için hesaplanan HI değerlerinin yetişkinlere kıyasla birkaç kat daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Kanserojen risk değerlendirmeleri, arsenik ve krom için hesaplanan CR değerlerinin kabul edilebilir risk aralığını (10⁻⁶–10⁻⁴) aştığını ve uzun süreli sediman teması koşullarında ciddi halk sağlığı risklerine işaret ettiğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık, cıva, kadmiyum ve diğer elementlerin toplam risk üzerindeki katkıları arsenik ile karşılaştırıldığında ikincil düzeydedir. Bu bulgular, Akyatan Lagünü sedimanlarında gözlenen ağır metal birikiminin yalnızca çevresel bir kirlilik sorunu olmadığını, aynı zamanda tıbbi jeoloji açısından yüksek öncelikli ve acil olarak ele alınması gereken bir sağlık riski oluşturduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
The Akyatan Lagoon is one of the largest coastal lagoons in the Mediterranean Basin, located along the eastern Mediterranean coast within the boundaries of Adana Province, and is recognized as a wetland of international importance under the Ramsar Convention. This system, where deltaic deposits, coastal dunes and shallow lagoonal environments coexist, constitutes a critical study area for sediment geochemistry and medical geology due to its exposure to both natural geogenic inputs and long-term anthropogenic pressures. This study was conducted to investigate the temporal variation of potentially toxic elements (As, Cd, Cr, Hg, Ni and Zn) in the sediments of the Akyatan Lagoon and to evaluate the resulting geochemical data in terms of human health risk. Historical sediment data were compared with recent measurements, and the degree of metal enrichment and contamination in the sediments was assessed using contamination factor (CF), enrichment factor (EF) and geo-accumulation index (Igeo). The results indicate that CF and EF values for As and Cr are at moderate to high levels, while Igeo values suggest that the sediments fall within the low to moderately contaminated class.Human health risk assessment was conducted assuming direct exposure to sediments through incidental ingestion. Accordingly, non-carcinogenic risk indicators, including hazard quotient (HQ) and hazard index (HI), as well as carcinogenic risk (CR), were calculated separately for adult and child exposure scenarios. Arsenic and mercury concentrations were evaluated in ppm (mg/kg). The results indicate that arsenic concentrations in recent sediments have reached extremely high levels and that arsenic is the dominant contributor to the overall health risk. HQ and HI values calculated using recent data exceed the threshold value of unity for both adults and children, with HI values for children being several times higher than those for adults. Carcinogenic risk assessment further reveals that CR values calculated for arsenic and chromium exceed the acceptable risk range of 10⁻⁶–10⁻⁴, indicating serious potential public health risks under long-term sediment exposure conditions. In contrast, mercury, cadmium and other elements contribute to the total risk at secondary levels compared to arsenic. These findings demonstrate that heavy metal accumulation in the sediments of the Akyatan Lagoon represents not only an environmental contamination problem but also a high-priority health risk from a medical geology perspective that requires urgent attention.