Mülkiyet ve İktidar İlişkisi Bağlamında Mülk Kavramının İslâm Hukukundaki Yeri

Creative Commons License

Aslan N., ÜNVERDİ M.

İHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, cilt.12, sa.2, ss.702-728, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, mülk kavramının İslâm hukukundaki yerini mülkiyet ve iktidar ilişkisinin kesişim noktasında ele almakta ve kavramın ferdî tasarruf hakkı ile siyasal otoriteyi açıklayan çift yönlü anlam yapısını çözümlemektedir. Çalışmanın hareket noktası, Kur’ân-ı Kerîm’de mülkün nihai ve mutlak biçimde Allah’a nispet edilmesiyle insana tanınan sınırlı tasarruf alanı arasındaki ayrımın, İslâm hukuk düşüncesinde mülkiyet teorisi ile kamu otoritesi teorisini aynı çerçevede kuran bir normatif mantık üretmesidir. Bu bağlamda insanın mal üzerindeki sahipliği, temellük serbestisi olmaktan ziyade emanet, sorumluluk ve sınırlılık ilkeleriyle kayıtlı bir yetki alanı olarak değerlendirilmekte; aynı ilkeler siyasal alanda velâyet-i âmme ve kamu düzenini tesis eden iktidarın meşruiyet kriterlerini belirlemektedir. Makalede yöntem olarak kavram merkezli bir analiz benimsenmiş; mülk ve milk ayrımı, fıkhî terminolojinin teknik dili ile İslâm siyaset düşüncesinin kurumsal kavramları birlikte okunarak değerlendirilmiştir. Çalışmada devletin gerekliliği düşüncesi; toplumsal düzenin korunması, fitnenin önlenmesi ve adaletin ikamesi gibi amaçlar üzerinden tartışılmış; imamet ve hilafet kavramlarının devlet fikrini hangi teorik ve tarihî düzlemlerde taşıdığı gösterilmiştir. Ayrıca müçtehitlerin norm üretimindeki rolü ve örfî düzenlemelerin şer’î sınırlar içindeki konumu ele alınarak, İslâm hukukunda yasama ve egemenlik tartışmalarının “mülkün Allah’a aidiyeti” ilkesiyle nasıl sınırlandığı ortaya konulmuştur. Çalışma, mülk kavramını, mülkiyet rejiminin bir unsuru olmaktan öte, meşruiyet, otorite, adalet ve kamu düzeni arasında kurucu bağlar tesis eden bir anahtar kavram olarak yeniden konumlandırmayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle makale, İslâm kamu hukukunun kavramsal dilini mülkiyet tartışmalarıyla irtibatlandırarak literatürdeki parçalı okumaları bütünleştiren bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
This article examines the place of the concept of mulk in Islamic law at the intersection of the relationship between property and political power, and analyzes the concept’s dual semantic structure that accounts for both the individual right of disposal and political authority. The study’s point of departure is that the distinction between, on the one hand, the Qur’anic attribution of mulk in an ultimate and absolute sense to God and, on the other, the limited sphere of disposal granted to the human being generates a normative logic in Islamic legal thought that constructs a theory of ownership and a theory of public authority within the same framework. In this context, a person’s ownership over property is understood not so much as an unrestricted freedom of appropriation as a sphere of competence constrained by the principles of trusteeship, responsibility, and limitation; the same principles, in the political domain, determine the criteria of legitimacy for wilāyat al-ʿāmma and for the power that establishes public order. Methodologically, the article adopts a concept-centered analysis; the distinction between mulk and milk is assessed through a conjoint reading of the technical language of juristic terminology and the institutional concepts of Islamic political thought. The idea of the necessity of the state is discussed through aims such as the preservation of social order, the prevention of fitna, and the establishment of justice; and it is shown on which theoretical and historical planes the concepts of imamate and caliphate carry the idea of the state. Furthermore, by examining the role of the mujtahids in the production of norms and the position of customary regulations within the boundaries of the Sharīʿa, the article demonstrates how debates on legislation and sovereignty in Islamic law are delimited by the principle that “mulk belongs to God.” The study aims to reposition the concept of mulk not merely as an element of the property regime, but as a key concept that establishes constitutive links among legitimacy, authority, justice, and public order. In this respect, the article seeks to offer a contribution that integrates fragmented readings in the literature by relating the conceptual language of Islamic public law to debates on property.