Tilbaşar Höyük (Oğuzeli/Gaziantep) Taş Aletlerinin Arkeometrik İncelemesi ve Hammadde Kaynakları
Uluslararası Katılımlı 78. Türkiye Jeoloji Kurultayı , Ankara, Türkiye, 13 - 17 Nisan 2026, sa.160, ss.335, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.335
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Çukurova Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Tilbaşar Höyük, Gaziantep ilinin Oğuzeli ilçesine bağlı Gündoğan Mahallesi yakınlarında yer almaktadır. Yerleşme, Fırat Nehri’nin batı kollarından biri olan Sacır Suyu’nun suladığı verimli ovanın hakim bir noktasına kurulmuştur. Anadolu’dan Suriye ve Mezopotamya’ya uzanan ticaret yollarının kavşağında bulunan Tilbaşar Höyük, Geç Neolitik Çağ’dan Orta Çağ’a kadar uzanan yaklaşık sekiz bin yıllık bir yerleşim geçmişine sahiptir. Yerleşim alanı en geniş sınırlarına Erken Tunç Çağı’nda (MÖ 2700–2100) ulaşmıştır. Tilbaşar Höyük’te ele geçen taş aletler, öğütme taşları, sürtme taş aletler ve yontma taş aletler olmak üzere değerlendirilmiştir. Yerleşimde tespit edilen sürtme taş aletler, öğütücü ve ezici aletler olarak iki alt gruba ayrılmıştır. Yontma taş aletler ise mikrolit aletlerden (sapa veya yaya bağlanarak ya da geçirilerek kullanılanlar) ve dilgiden oluşmaktadır. Sürtme taş aletler, üretim tekniklerine göre kaba yapım ve özenli yapım olmak üzere iki grupta incelenmiştir. Kaba yapım sürtme taş aletler; alt ve üst öğütme taşları, havan ve havanelleri, söve taşları, aşındırıcılar ve delikli taşlardan oluşmaktadır. Özenli yapım sürtme taş aletler ise baltalar, keskiler, yivli taş çekiçler, taş kaplar, kalıplar ve ağırşaklardır. Öğütücü, ezici ve aşındırıcı aletlerde çoğunlukla bazalt, gabro ve kalsit-mermer gibi kayaç türlerinin kullanıldığı belirlenmiştir. Bu çalışma kapsamında, eser niteliği taşımayan ancak taş aletlerle aynı türü temsil eden örnekler üzerinde ince kesit petrografisi, X-ışınları toz difraktometresi (XRD) ve atomik absorpsiyon spektrometresi (AAS) analizleri gerçekleştirilmiştir. Analiz sonuçları, Tilbaşar Höyük halkının taş alet üretiminde aletin işlevine bağlı olarak farklı kayaç türlerini bilinçli biçimde tercih ettiğini göstermektedir. Öğütme taşlarının üretiminde genel olarak bazaltın tercih edildiği, biley taşları ve ağırşaklarda ise serpantin kullanımının öne çıktığı saptanmıştır. Mikrolit aletler ve dilgilerde çoğunlukla çakmaktaşı ve obsidyen kullanılmıştır. Yivli taş çekiçler ve bazı ağırşakların ise peridotitten üretildiği tespit edilmiştir. Tilbaşar Höyük Midyat Grubu’na ait Gaziantep ve Fırat Formasyonu içerisinde bulunmaktadır. Yakın civarında Yavuzeli bazaltları ile Koçali Karmaşığına ait ultrabazik kayalar, serpantinitler bulunmaktadır. Taş aletlerde kullanılan kireçtaşı ve çakmaktaşının Gaziantep ve Fırat Formasyonları ile uyumlu olduğu, obsidiyen hammaddesinin ise yaklaşık 263 km kuzeydoğuda, DiyarbakırŞanlıurfa sınırları içerisinde yer alan Karacadağ volkanik kütlesi ile ilişkilendirilebileceği değerlendirilmektedir. Bu durum, Tilbaşar Höyükde kullanılan taş aletleri için büyük ölçüde bölgesel jeolojik kaynakların kullandığını göstermektedir.
Tilbaşar Höyük is located near Gündoğan Quarter of Oğuzeli District in Gaziantep Province. The settlement was established at a dominant position overlooking a fertile plain irrigated by the Sacır Stream, one of the western tributaries of the Euphrates River. Situated at the crossroads of major trade routes connecting Anatolia with Syria and Mesopotamia, Tilbaşar Höyük has an approximately eight-thousandyear-long settlement history extending from the Late Neolithic period to the Medieval period. The settlement reached its maximum spatial extent during the Early Bronze Age (2700–2100 BC). The stone tools recovered from Tilbaşar Höyük were classified into grinding stones, ground stone tools, and chipped stone tools. The ground stone assemblage consists mainly of grinding and pounding implements. The chipped stone tools include microlithic implements, typically hafted or mounted on shafts or bows, as well as a small number of blades. Ground stone tools were further categorized according to manufacturing techniques into crudely made and carefully made groups. Crudely made tools comprise lower and upper grinding stones, mortars and pestles, anvil stones, abraders, and perforated stones. Carefully made tools include axes, chisels, grooved stone hammers, stone vessels, molds, and spindle whorls. Petrographic examination indicates that basalt, gabbro, and calcite–marble were predominantly used in grinding, pounding, and abrasive tools. In this study, non-artifact stone samples representing the same tool categories were selected for thinsection petrography, X-ray powder diffraction (XRD), and atomic absorption spectrometry (AAS) analyses. The analytical results demonstrate that the inhabitants of Tilbaşar Höyük deliberately selected different rock types according to the functional requirements of the tools. Basalt was generally preferred for grinding stones, whereas serpentine was commonly used for whetstones and spindle whorls. Microliths and blades were predominantly produced from flint and obsidian, owing to their sharpness and hardness. Grooved stone hammers and some spindle whorls were identified as being made of peridotite. Tilbaşar Höyük is situated within the Gaziantep and Fırat formations of the Midyat Group. In the immediate vicinity of the settlement, Yavuzeli basalts and ultrabasic rocks and serpentinites belonging to the Koçali Complex are exposed. The limestone and flint used in the stone tools are compatible with the lithologies of the Gaziantep and Fırat formations, whereas the obsidian raw material is likely associated with the Karacadağ volcanic massif, located approximately 263 km to the northeast along the Diyarbakır–Şanlıurfa border. These findings indicate that the stone tools used at Tilbaşar Höyük were largely produced from regional geological resources.