YÜKSEKÖĞRETİMDE SINIR GENİŞLETME UYGULAMALARININ BEŞERİ SERMAYE GELİŞİMİ AÇISINDAN İNCELENMESİ: KURUMSAL BİR ETNOGRAFYA ÇALIŞMASI

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çukurova Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri, Türkiye

Tez Danışmanı: Betül Balkar

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Bu araştırmanın amacı, yükseköğretim kurumlarında akademik personel düzeyinde beşeri sermaye gelişimini destekleyen sınır genişletme politikalarının kurumsal yapı ve kültür bağlamında incelenmesidir. Bu amaçla, beşeri sermaye gelişimine katkıda bulunan sınır genişletme politikalarının üniversite içinde anlamlandırılmasında belirleyici olan kurumsal yapı ve kültür; kurumsal politikalar, sosyal bağlam, kurumsal söylem, güç ilişkileri ve liderlik tarzı çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Nitel araştırma yöntem ve tekniklerinin kullanıldığı araştırma, kurumsal etnografya yaklaşımıyla yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunda, Çukurova Üniversitesi bünyesinde bulunan iki fakülte ve bir yüksekokul bulunmaktadır. Çalışma grubunda yer alan üniversite, “araştırma üniversitesi” olma ölçütü doğrultusunda belirlenmiştir. Akademik birimlerin belirlenmesinde ise ölçüt örnekleme yöntemi iki aşamalı bir yaklaşımla uygulanmıştır. Birinci aşamada, “sınır genişletme uygulamalarına düzenli olarak dahil olan akademik birimler arasında yer alma” ölçütü benimsenirken, ikinci aşamada “farklı disiplin alanlarından akademik birimlerin çalışma grubuna dahil edilmesi” ölçütü benimsenmiştir. Sonuç olarak, Fen Bilimleri, Sosyal Bilimler ve Yabancı Diller Eğitimi alanlarından iki fakülte ve bir yüksekokul düzeyinde toplam üç akademik birim araştırmaya dahil olmuştur.

Araştırmanın verileri görüşme, gözlem ve doküman analizi aracılığıyla toplanmıştır. Görüşme verileri, çalışma grubunda yer alan akademik birimlerde görev yapan yönetici ve öğretim elemanları ile yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmıştır. Her akademik birimden iki yönetici ve iki akademik personel (bir akademik birimde ise üç akademik personel) ile görüşülmüştür. Görüşmeler kurum içi ve kurum dışı sınır genişletme çalışmaları için ayrı ayrı gerçekleştirildiğinden her bir katılımcı ile iki defa görüşme yapılmıştır. Gözlem verileri, araştırmanın yürütüldüğü akademik birimlerde sınır genişletme uygulamalarına ilişkin yapılan toplantılar ve çalışmaların araştırmacı tarafından katılımcı gözlemci rolü ile gözlemlenmesi sonucunda elde edilmiştir. Her akademik birimin bir kurum içi ve bir kurum dışı sınır genişletme toplantısı gözlemlenmiştir. Doküman inceleme çalışmaları kapsamında ise çalışma grubunda yer alan akademik birimlerin, araştırma verilerinin toplandığı süreçteki son üç yıla ait birim faaliyet raporları, kurumsal iç değerlendirme raporları (öz değerlendirme raporları) ve iş birlikli çalışma protokolleri incelenmiştir.

Araştırma verileri iki aşamalı bir yaklaşımla yürütülen içerik analizi ile çözümlenmiştir. Birinci aşamada yürütülen içerik analizinde, kurum içi ve kurum dışı sınır genişletme politikalarına ilişkin görüşme, gözlem ve dokümanlardan elde edilen veriler, tümdengelimsel ve tümevarımsal analiz yaklaşımlarının bir arada uygulanması ile çözümlenmiştir. İkinci aşamada yürütülen içerik analizinde; görüşme, gözlem ve dokümanların analizi sonucunda belirlenen tema, alt tema ve kodlar bir arada değerlendirilerek tümdengelimsel bir yaklaşımla ikinci düzey bir analize tabi tutulmuştur. Bu aşamada gerçekleştirilen içerik analizinde kurum içi ve kurum dışı sınır genişletme politikaları da birlikte değerlendirilmiştir.

Araştırmanın sonuçlarına göre, sınır genişletme çalışmaları daha çok üniversitenin araştırma alt yapısını güçlendirme, akademik personelin mesleki gelişimini destekleme ve üniversitenin toplumsal katkı faaliyetlerini artırma bağlamındaki kurumsal politikalar ile yönlendirilmektedir. Sınır genişletme çalışmalarının, üniversitenin araştırma alt yapısını geliştirerek akademik personelin de araştırma yürütme kapasitesini artırdığı anlaşılmıştır. Üniversitenin, sınır genişletme çalışmaları bağlamında özellikle bulunduğu bölgedeki dış paydaşlarla iş birlikli çalışmalar yaptığı ve bölgesel sorunlara ve ihtiyaçlara hitap etmeyi önceliklendirdiği ortaya çıkmıştır.

Sınır genişletme politikalarının sosyal bağlamının beşeri sermaye gelişimi bağlamında değerlendirilmesi sonucunda, bu politikaların üniversite içinde demokratik, katılımcı ve paylaşımcı bir çalışma ortamı oluşturduğu ve böylece akademik personelin beşeri sermaye gelişimini destekleyici bir örgüt kültürü ve ikliminin ortaya çıktığı sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmanın yürütüldüğü üniversitenin kurumsal söyleminin, Türk yükseköğretim sistemindeki genel eğilimlerle uyumlu bir şekilde; topluma fayda sağlama, uluslararasılaşma ve iş birliği yoluyla kurumsal kapasiteyi artırma hedeflerine odaklandığı anlaşılmıştır. Araştırmanın sonuçları, kurumsal söylemde yer verilen sınır genişletme çalışmalarının, akademik personelin mesleki gelişimi bağlamında da ele alındığını ve bu çalışmaların görünürlüğünün, akademik personelin ürettiği akademik çıktılara da bağlandığını göstermektedir.

Araştırmanın sonuçlarına göre, üniversite ve dış paydaşlarının çalışma sistemlerindeki farklılık ve birbirlerinin kurumsal işleyişine dair yeterli bilgiye sahip olmamaları, güç ilişkilerinde bir belirsizlik faktörü olarak ortaya çıkmakta ve güç dengesinin kurulmasını zorlaştırmaktadır. Ancak, özellikle dış paydaşların üniversitenin hem uzmanlığına hem de etik işleyişine güvenmeleri, güç ilişkilerinde çatışmayı engelleyen bir işlev göstermektedir. Araştırmanın sonuçları, sınır genişletme sürecinde taraflar arasında bir güç dengesi kurulmasının, akademik personelin iş birlikli çalışmalar bağlamındaki bilgi ve deneyim alışverişini kolaylaştırarak beşeri sermayelerindeki gelişimi de desteklediğini göstermiştir.

Sınır genişletme politikalarını hayata geçiren sınır genişletici liderlerin, sistem düşüncesine sahip oldukları ve böylece üniversitenin iç ve dış sınırlarını etkileyen faktörlere ilişkin yüksek bir anlayış ve farkındalık ile çalıştıkları ortaya çıkmıştır. Sınır genişletici liderlerin yenilikçi, üretken ve demokratik bir çalışma ortamı tesis ederek sınır genişletmeye elverişli bir çalışma kültürünün ve ikliminin oluşturulmasına öncülük yaptıkları anlaşılmıştır. Sınır genişletici liderlerin iletişime, öğrenmeye ve gelişime adanmış bir tutum sergileyerek akademik personeli de kişisel, sosyal ve mesleki gelişime yönlendirdikleri sonucuna varılmıştır. Araştırmanın sonuçları doğrultusunda, üniversitelerdeki sınır genişletme çalışmalarının etkili bir şekilde gerçekleştirilmesine ve akademik personelin beşeri sermaye gelişiminde bir araç olarak kullanılabilmesine yönelik öneriler sunulmuştur.