Abdürrahîm el-Abbâsî ve Belâgat Anlayışı

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri, Türkiye

Tez Danışmanı: Halim Öznurhan

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Arapların belâgat ilmi ile uğraşmaları İslâmiyet öncesine dayanmaktadır. Nitekim İslâmiyet öncesinde çeşitli panayırların kurulması ve bu panayırlarda şiirler söylenmesi bu durumun en büyük kanıtlarından birisidir. Kurulan bu meclislerde hakemler huzurunda şiirler söylenmek suretiyle adeta edebî bir çalıştay icra edilirdi. Bu çalışmalar Câhiliye Arap şiirine ve Arap edebiyatına güç, önem ve güzellik katmıştır. Böylesi bir atmosferde yetişen dönemin şairlerinin, en-Nâbiğa ez-Zübyânî gibi dönemin kabul görmüş eleştirmenleri tarafından gelebilecek eleştiri ve ithamlardan uzak kalabilmek veya bu eleştirileri en aza indirgemek için edebi inceliklere daha fazla dikkat etmelerini gerekli hale getiriyordu. Bu durum edebi çalışmaların canlılığını sağlayan en önemli faktördü.

İslâmiyetin ilk döneminde ve sonraki yıllarda Araplar daha çok Kur’an’a yönelmiş ve çabalarını Kur’an’a hizmet noktasında yoğunlaştırmışlardır. Bu bağlamda eserler kaleme alınmış ve edebiyat, dine hizmet eden bir araç olarak görülmeye başlanmıştır. es-Sekkâkî’nin Miftâḥu’l-ʿulûm adlı eseri bu alanda yazılan yüzlerce eserden biri olmakla birlikte eserin ortaya çıkması Arap belâgatında bir dönüm noktası olmuştur. Eser, on iki Arap ilminden söz ediyor olsa da eserin asıl şöhreti belâgat konularını içeren üçüncü bölüm ile olmuştur. Eserin bu üçüncü bölümü çeşitli çalışmalara konu olmuştur. Bu çalışmalardan bir tanesi de el-Hatîb el-Kazvînî’nin Telḫîṣü’l-miftâḥ adlı eseridir. Alanında haklı bir üne kavuşan bu eser zamanla ihtisâr, şerh ve hâşiye gibi çalışmalara konu olmuştur. Özellikle eserde geçen şâhid beyitlerin açıklama ve nispetleri noktasında yapılan çalışmaları yetersiz bulan el-Abbâsî, bu eksikliği gidermek maksadıyla Meʿâhidü’t-tenṣîṣ ʿalâ şevâhidi’t-Telḫîṣ adlı eserini kaleme almıştır. Biz de bu çalışmamızda bu eseri dikkate almak suretiyle el-Abbâsî’nin belâgat kavramlarına yaklaşımını ortaya koymaya çalıştık.

Anahtar Kelimeleri: Arap Dili ve Belâgatı, Şevâhid, et-Telḫîṣ, Abdürrahîm el-Abbâsî, Meʿâhidü’t-tenṣîṣ.