Sosyal kaygı, deneyimsel kaçınma, reddedilme duyarlılığı ve yalnızlık arasındaki boylamsal ilişkiler: Çocukluk çağı travmalarının rolü
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji A.B.D., Türkiye
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Sedat Işikli
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu doktora tez çalışması iki aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada Türkiye’de sosyal kaygıyı etkili ve güvenilir ölçüm araçlarıyla ölçebilmek için Sosyal Etkileşim Kaygısı Ölçeği (SEKÖ) ve Sosyal Fobi Ölçeğinin (SFÖ) uzun ve kısa tüm varyantları klinik ve genel popülasyon örneklemlerinde toplamda 523 katılımcıdan toplanan verilerle Türkçeye uyarlanmıştır. İkinci aşamada, Kanada ve Türkiye’de çocukluk çağı travması, sosyal kaygı, yalnızlık, reddedilme duyarlılığı ve deneyimsel kaçınma arasındaki kısa dönemli boylamsal ilişkiler altı ay boyunca üç ay aralıklarla alınan üç farklı zaman noktasındaki ölçümlerle çapraz gecikmeli panel modelleri analiziyle test edilmiştir. Zaman 1 örneklemi her iki ülkeden toplam 1735 katılımcıdan oluşurken, zaman 2’de 341 ve zaman 3’te 293 katılımcı yer almıştır. Zaman 1’de elde edilen veriler aracılığıyla olası kültürler ve cinsiyetler arası farkları tespit edebilmek için iki yönlü MANCOVA ve ANCOVA analizleri gerçekleştirilmiştir. Kanadalı katılımcılar ana değişkenlerin tamamında Türk katılımcılardan anlamlı olarak daha yüksek puanlar almıştır. Zaman 1’de, Kanada'da genç olmanın, kadın olmanın, çocukluk çağı travmasının, reddedilme duyarlılığının, deneyimsel kaçınmanın ve yalnızlığın sosyal kaygı üzerindeki doğrudan etkileri anlamlıdır. Türkiye'de ise Zaman 1’de, genç olmanın, duygusal ihmalin, çocukluk çağı travmalarının alt boyutlarının, reddedilme duyarlılığının, deneyimsel kaçınmanın ve yalnızlığın sosyal kaygı üzerindeki doğrudan etkileri anlamlıdır. Kadın katılımcılar tüm ana değişkenlerde erkeklerden daha yüksek puan almıştır. Sadece çocukluk çağı travmasının fiziksel istismar alt boyutunda erkekler kadınlardan daha yüksek puanlar bildirmiştir. Zamansal açıdan bakıldığında, iki ve üç zaman noktalı çapraz gecikmeli panel modelleri, toplam örneklemde sosyal kaygının zamanla yalnızlığı, reddedilme duyarlılığını ve deneyimsel kaçınmayı, Türkiye’de sosyal kaygının reddedilme duyarlılığı ve deneyimsel kaçınmayı, Kanada’da ise yalnızlığın sosyal kaygı, reddedilme duyarlılığı ve deneyimsel kaçınmayı anlamlı ölçüde yükselttiğini göstermiştir. Ayrıca, yine toplam örneklemde yalnızlığın ileri zaman noktalarında artan reddedilme duyarlılığını ve deneyimsel kaçınmayı yordadığı tespit edilmiştir. Tüm değişkenler yüksek otoregresif etkilere sahip olup zamansal istikrar/stabilite sergilemiştir. Klinik olarak, değişkenlerin kronik seyri erken tanı ve uzun dönemli müdahale gereksinimine işaret etmektedir.