Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çukurova Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri, Türkiye
Tez Danışmanı: Musa Alp
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Arap dilinin unsurları İslamiyet’ten önce daha çok sözlü formlarla
öğrenilip aktarılmıştır. İslamiyet ile birlikte gittikçe yaygınlaşmaya başlayan
okuma-yazma ve kayıt altına alma süreci, gramer çalışmaları ve dilin
lafızlarını toplama çalışmaları ile devam etmiştir. Buna etki eden sebeplerin
başında, fetih hareketlerinin artmasıyla başlayan Kur’an’ı yanlış okuma ve
sonraları da Arap dilini benzer hatalara karşı koruma refleksi yatmaktadır.
Önceleri küçük risaleler halinde başlayan bu çalışmalar daha sonra Arap
dilinin tüm lafızlarını toplamak amacıyla kapsamlı eserlere dönüşmüştür. Bu
sözlüklerin başında da Halîl b. Ahmed’e (ö. 175/791) ait olduğu kabul edilen Kitâbu’l-‘ayn adlı eser yer alır.
Harflerin mahreci esas alınarak kendine has bir yöntemle hazırlanmış bu sözlüğü
daha sonra el-Bâri‘ fî
ġarîbi’l-luġati’l-‘Arabiyye, Tehẕîbu’l-luġa,
el-Muḥkem ve’l-muḥîṭu’l-aʿẓam
fi’l-luġa gibi başka
çalışmalar da izlemiştir. Hicri ilk beş yüzyıl içerisinde kaleme alınmış olan
bu sözlüklerde sadece dile ait lafızların anlamı izah edilmemekte, Arap dilinin
gramerine ait çok kıymetli tespitler ve yorumlar da yer almaktadır.
Araştırmada, öncelikle yukarıda adı geçen sözlüklerdeki Arap grameri
ile ilgili yapılmış olan tespit ve yorumlar ile kendi aralarındaki etkileşim ortaya
çıkarılmaya çalışılmıştır. Akabinde bu tespit ve yorumların, çalışmanın
kapsamında belirttiğimiz dönemde yaşayan müellifler ve onlara ait çalışmaları
ile olan etkileşimi üzerinden Arap gramerine sunduğu katkı ortaya konulmaya
çalışılmıştır.
Çalışma, dört bölümden oluşmaktadır. çalışmanın konusu ve önemi,
amacı, kapsamı, yöntemi ile alanda yapılmış benzer çalışmalara değinilmiştir. Birinci
bölümde genel yönleriyle sözlükçülük ile araştırma kapsamında yer alan
sözlüklerin genel tanıtımı ve Arap lafızlarını sunum yöntemleri hakkında
bilgiler verilmiştir.
İkinci bölümde, sözlüklerde yer alan sarf ile ilgili tespitler ile
konu başlıklarında geçen gramer lafızlarına sözcük ve terim anlam bakımından sözlüklerin
yaklaşımları ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise nahiv alanı ile ilgili tespit,
yorum ve konu başlıklarında geçen gramer lafızlarına dair sözlüklerin
yaklaşımları işlenmiştir. Dördüncü bölümde, merkeze Kitâbu’l-‘ayn alınarak tarihi silsile ile kendinden sonraki gramer
çalışmalarına yaptığı etki ve sözlüklerin içeriğinde yer alan rivayetler
üzerinden Arap gramerinin gelişmesindeki rolü ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Anahtar kelimeler: Arap dili, sözlük, sözlük
bilim, Kitâbu’l-‘ayn, sarf, nahiv.